हमारा स्कूल हमही चलाते हैं !

हमारा स्कूल हमही चलाते हैं !

            टाटानगरपासून जवळच घाटशिला नावाचे छोटेसे गाव आहे.  घाटशिलाच्या परिसरात 'आर्ट ऑफ लिव्हिंग' मार्फत स्थानिक आदिवासी जनजातींसाठी शाळा चालवल्या जातात. गेली काही वर्षे ज्ञान प्रबोधिनी या शाळांमधील शिक्षकांसाठी शिक्षक-प्रशिक्षण वर्ग योजते आहे. काही वर्षांपूर्वी  या शाळांमधील शिक्षकांसाठी प्रशिक्षण वर्ग घेण्यासाठी घाटशिलाला गेलो होतो. घाटशिलापासून जवळच, साधारण पंधरा किलोमीटर अंतरावरील हिन्दुलजुडी गावातील 'आर्ट ऑफ लिव्हिंग'च्या शाळेत प्रशिक्षण वर्ग होता. याच शाळेच्या आवारात त्यांचे प्रशिक्षण केंद्र पण आहे. शाळेच्या आवाराच्या प्रवेशद्वाराशी शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी आमचे स्वागत केले. मुख्याध्यापकांबरोबर त्यांच्या कक्षाकडे जात असताना शाळा बघत होतो. शाळा भरण्याआधी सर्व शाळांमध्ये जे दृश दिसते, त्यापेक्षा वेगळे दृश्य होते.  काही विद्यार्थी मैदानाची सफाई करत होते, काही विद्यार्थी शाळेचे खुले सभागृह स्वच्छ करत होते,  काही वर्गखोल्यांची स्वच्छता करत होते, काही पिण्याचे पाणी भरत होते.  याबद्दल मी शाळेचे कौतुक कौतुक केले. माझे  बोलणे ऐकून मुख्याध्यापकांनी माझ्याकडे हसून पाहिले आणि ते म्हणाले, “सर,  हमारा स्कूल हमही चलाते हैं ।”

            त्यांचे उद्गार ऐकून  मी  मनात म्हटलेदेखील “तो हमारा स्कूल और कोई चलता हैं क्या?  हमारा स्कूल भी हमही चलाते हैं ।” पुढील तीन दिवस मी पाहात होतो. शाळेची सर्व कामे विद्यार्थी आणि शिक्षक मिळून करत होते. अगदी मुख्याध्यापकसुद्धा त्यांचा कक्ष स्वतः साफ करत होते. त्या अर्थाने शाळेत चतुर्थश्रेणी कर्मचारी अशी रचना  नाममात्र होती.  दुपारी शालेय पोषण आहाराच्या वेळी मुलांच्या पंक्तीत जेवायला बसलो. डाळ-खिचडी बरोबर तोंडी लावायला भाजीपण होती. वर्षभर जेवणाच्या वेळी लागणारा भाजीपाला मुले श्रमदानाने शाळेतच पिकवतात. जास्तीच्या भाजीची विक्रीदेखील करतात.  त्या तीन दिवसात असे अनेक प्रसंग सांगता येतील की ज्या ठिकाणी मुख्यध्यापक सरांच्या  “सर,  हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” याचे दर्शन मला होत होते.

🖉🖉🖉🖉🖉

            अभ्यास सहली आणि शिक्षक प्रशिक्षणाच्या निमित्ताने अनेक शाळांना भेटी देण्याचा योग येतो. आता शाळा पाहात असताना मला “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” याचे दर्शन शोधण्याची सवयच लागली आहे. शालेय गुणवत्तेच्या वेगवेगळ्या निकषांचे या वाक्याचा अर्थ शोधताना मला वेगवेगळ्या रूपात झालेले दर्शन वाचकांसमोर या ब्लॉगमध्ये मांडत आहे.  

🖉🖉🖉🖉🖉

            मी सहज आठवत होतो “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।”  याचे पहिले दर्शन मला कधी झाले.  मला याचे पहिले दर्शन माझ्या शिक्षकी पेशाच्या पहिल्याच दिवशी झाले. ज्ञान प्रबोधिनीमध्ये विद्यार्थ्यांची शाळा सुरू व्हायच्या आधी तीन दिवस अध्यापकांची शाळा सुरू होते. शाळा सुरू होण्याआधी एक दिवस शाळेचे प्राचार्य विवेक पोंक्षेसरांनी मला भेटायला बोलावले होते.  शाळेत रुजू होण्याबद्दल व दुसऱ्या दिवशीच्या प्रशिक्षण वर्गाबद्दल सूचना देऊन झाल्यावर सर मला म्हणाले, पाचव्या मजल्यावर रसायन शास्त्र प्रयोगशाळा आहे तेथे जा आणि प्रशालेत मिलिंद नाईक म्हणून एक तरुण शिक्षक आहेत, त्यांची ओळख करून घे.  मी पाचव्या मजल्यावरील रसायनशास्त्र प्रयोगशाळेत गेलो तर प्रयोगशाळेच्या लॉफ्टवर तोंडाला रुमाल बांधून एकजण प्रयोगशाळेची सफाई करत होता. मी नाईक सरांना भेटायचे आहे, अशी चौकशी केल्यावर तो ‘मीच मिलिंद नाईक’ म्हणून लॉफ्टवरून उडी मारून खाली उतरला.  आपली प्रयोगशाळा आपण स्वच्छ करायची,  तिची निगा आपणच राखायची याचे पहिले दर्शन मला माझ्या शिक्षकी जीवनाच्या पहिल्याच दिवशी झाले. आपल्या शैक्षणिक रचनांची काळजी आपणच घ्यायची, त्यांची निगा आपणच राखायची, त्यात भर आपणच घालायची आणि हे करण्यासाठी प्रसंगी पडेल ते काम पद निरपेक्षतेने आपणच करायचे म्हणजे “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” 

🖉🖉🖉🖉🖉

            पुण्यातील डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या रमणबाग शाळेत एक इतिहास शिक्षक आहेत, ‘मोहन शेटेसर’. मोहन शेटेसरांना मी शाळा सुटल्यावर शाळेच्या पायऱ्यांवर मुलांच्या घोळक्यात गोष्टी सांगण्यात रममाण झालेले बघितले आहे.  शाळेच्या वेळेपलीकडे इच्छुक विद्यार्थी नव्हे तर पालकदेखील पुण्यातील ऐतिहासिक वारसा समजून घेण्यासाठी सरांबरोबर  हौसेने सरांच्या वारसा सहलीत सहभागी होतात. शाळेतील इतिहासप्रेमी मंडळामार्फत मुलांसाठी व्याख्याने, गडकिल्याच्या सहली योजल्या जातात. मुलांना इतिहास अभ्यासण्याची संधी म्हणून ऐतिहासिक लढायांची प्रतिकृती प्रदर्शने योजतात. गेली दहाबारा वर्षे तरी मी या  दिवाळीच्या सुट्टीतील प्रदर्शनांना भेट देतो आहे.

            द्रविड हायस्कूलच्या नागेश मोनेसरांकडे कधी हि गेलात तर सरांच्या मागे त्यांच्या विद्यार्थ्यांनी केलेल्या अनेक भौमितिक प्रतिकृती पाहायला मिळतील. धुळ्याचे नंदकिशोर बागुल सर, बांद्र्याचे मिलिद चिंदरकर सर, निगडी प्रबोधिनीतील शिवराज पिम्पुडे.........अशा अनेक शिक्षकमित्रांची  व त्यांच्या उपक्रमांची यादीच देता येईल खरंतर. या सर्वांमध्ये एक समान कार्य सूत्र आहे ते म्हणजे .. 

            शाळेच्या अभ्यासक्रमाच्या चौकटीपलीकडे जाऊन माझ्या विषयासाठी आणि माझ्या विषयाची आवड मुलांच्यात निर्माण करण्यासाठी जे जे करायला लागेल ते हौसेने करणे म्हणजे “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” 

🖉🖉🖉🖉🖉

            काही वर्षांपूर्वी आम्ही प्रशालेतील अध्यापक दक्षिण भारतातील गुरुकुलांना भेटी देण्यासाठी गेलो होतो. मंगळूरू जवळ विठ्ठला गावी नारळी पोफळीच्या बनात मुलींसाठीचे मैत्रेयी गुरुकुल वसलेले आहे. सकाळी मैत्रेयी गुरुकुलात पोचलो, तेव्हा पारंपरिक पद्धतीने विद्यार्थिनींनी आमचे स्वागत केले. मैत्रेयी गुरुकुलात शिक्षिका आणि विद्यार्थिनी एकत्रच राहतात. स्वागता नन्तर आमच्या व्यवस्था लावल्यावर विद्यार्थिनींच्या गटाने आम्हाला न्याहारीसाठी  भोजनगृहात नेले. छान केळीच्या पानांवर इडलीचटणीचे वाढप केलेला नाश्ता होता. पाकगृहात आचाऱ्याला मदत करण्यापासून वाढपापर्यंत सर्व कामे विद्यार्थिनी करत होत्या. मोठ्या मुली लहान मुलींची बहिणीसारखी काळजी घेत होत्या. आपल्या शाळेचा पाहुण्यांना परिचय करून  देण्यापुरता नाही तर शाळेच्या पूर्ण संचालनात शिक्षिकांबरोबर विद्यार्थिनींचा तेवढाच सहभाग होता. अशा कौटुंबिक वातावरणात विद्यार्थी सहभागातून शाळा चालवणे म्हणजे “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” 

🖉🖉🖉🖉🖉

            नांदेडजवळ महाराष्ट्र-तेलंगाणा सीमेवर संस्कृती संवर्धन संस्था गेली अनेक वर्षे शैक्षणिक आणि सामाजिक काम करते आहे.  संस्थेच्या आवारात निवासी शाळा, सैनिकी शाळा, संस्कृत शाळा, अनाथ निराधार विद्यार्थ्यांसाठीचे वसतीगृह  असे अनेक प्रकल्प राबवले जातात. या निवासी शाळेने मराठवाड्यातील शैक्षणिक क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले आहे.
             प्रशिक्षणानन्तर जास्तीचा वेळ काढून शाळेतील  शिक्षक संस्थेच्या शैक्षणिक प्रकल्पांचा परिचय करून देत होते. रोज वेगवेगळ्या शिक्षकांबरोबर परिसर फिरत होतो. त्यातील अनेक शिक्षक अभिमानाने सांगत होते की या छात्रावासात राहून मी माझे शिक्षण घेतले  आणि आता याच ठिकाणी मी अध्यापन करत आहे.  ज्या ठिकाणी शिकलो त्याच ठिकाणी अध्यापक म्हणून योगदान देणे याचा आम्हाला अभिमान वाटतो.
        असे ज्या ठिकाणी आपण शिकलो ती शैक्षणिक रचना चालवणे माझ्यासाठी अभिमानाची गोष्ट आहे, नव्हे ती आपलीच जबाबदारी आहे या जाणीवेने विद्यार्थी त्या शाळेच्या विकासात योगदान देतात त्या ठिकाणी आपल्याला म्हणता येईल, “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” 

🖉🖉🖉🖉🖉

            मध्यप्रदेशात नर्मदाकाठी भारतीताई ठाकूर 'नर्मदालय' नावाने एक शैक्षणिक प्रकल्प चालवतात. नर्मदा काठच्या केवट आणि आदिवासी मुलांसाठीचा हा शैक्षणिक प्रकल्प आहे. ज्ञान प्रबोधिनी प्रशालेच्या माजी विद्यार्थ्यांच्या गटाबरोबर मी  तीन दिवस त्यांच्या प्रकल्पात निवासी होतो.  सध्या नर्मदालय प्रकल्‍पात एक छोटीशी शाळा आणि निवासी छात्रावास देखील चालवला जातो.  शाळेच्या निवासात आमच्याबरोबर काही मोठी मुले राहात होती.  हे विद्यार्थी नर्मदालय सुरू झाल्यावरचे पहिले विद्यार्थी आहेत. त्यावेळी नर्मदालयाची शाळा नव्हती, मुले निवासी राहून गावातील शाळेत शिक्षण घेत होती. पुढे नर्मदालयानेच या विद्यार्थ्यांच्या तंत्रशिक्षणाची व्यवस्था केली.  आम्ही तिथे होतो तेव्हा नर्मदालयाच्या काही खोल्यांचे बांधकाम सुरू होते. तांत्रिक शिक्षण घेतल्याने नवीन खोल्यांच्या वायरिंग फिटिंगचे काम हे विद्यार्थी करत होते. रात्री भोजनानन्तर  भारतीताई व्यवस्था बघण्यासाठी निवासी कक्षांकडे आल्या. त्यांनी या मोठ्या विद्यार्थ्यांना सांगितले की रात्री नऊनंतर काम करू नका. नऊ वाजता अभ्यासाला बसा.  आमच्या अभ्यास सहलीतील दिवसाचा आढावा घेण्याची बैठक चालू असताना ते  आमच्या पलीकडेच अभ्यासाला बसले होते.  रात्री अकरा-साडेअकरा नन्तर परत त्यांनी आपले वायरिंग फिटिंगचे काम करायला सुरुवात केली. त्यांना आता झोपा, उद्या करा उरलेले काम असे म्हटले तर उत्तर आले “भैया, हमारा स्कूल है, स्कूल शुरू होनेसे पहिले वायरिंग फिटिंग करना हमारी जिम्मेदारी है”. आमची शाळा आहे आणि शाळेचे काम करणे ही आमची जबाबदारी आहे हा भाव मुलांच्या मनात निर्माण करणे म्हणजे “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।”

 

                वरील उदाहरणाला जवळ जाणारा अजून एक प्रसंग आठवतो. ज्ञान प्रबोधिनीच्या सोलापूरच्या शाखेचे विद्यार्थी उद्योजकता शिकण्यासाठी वेगवेगळ्या गोष्टींची विक्री करतात. एकदा एक राखीविक्री करणारा विद्यार्थ्यांचा गट माझ्याकडे आला. त्यांनी विक्रीतून झालेल्या नफ्याचे  गणित मला सांगितले.  झालेल्या नफ्यातून काय करायचे हा त्यांच्यासमोर प्रश्न होता. झालेला नफा आपापसात स्वतःसाठी वाटून घ्यायचा की अजून काही करता येईल याबद्दल त्यांच्याशी गप्पा मारत होतो. गप्पांमध्ये आपल्या सगळ्यांना उपयोग होईल असे काहीतरी करावे, यावर मुलांचे एकमत झाले. वर्गासाठी काय उपयोगी ठरेल याबद्दल विचार करता करता कोणीतरी सुचवले,आपल्या शाळेला एका व्हिडिओ कॅमेऱ्याची गरज आहे आणि तो आपल्या शाळेत नाही तर आपण का घेऊ नये? मग त्यांनी झालेल्या नफ्यातून  शाळेसाठी एक व्हिडिओ कॅमेरा विकत घेतला.  तो कॅमेरा शाळेला देताना विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद सांगत होता की आमच्या शाळेला आवश्यक गरजेची अशी गोष्ट आम्ही विकत घेतली. 

            असा शाळेच्या रचनेत सहभागाचा आनंद घेणे आणि देणे आणि त्यातून सर्वांनी समूहशक्तीने संघटितपणे शाळेचा विकास करणे म्हणजे “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” 

🖉🖉🖉🖉🖉

            अरुणाचल प्रदेशातील नरोत्तम नगर येथे रामकृष्ण मिशनची शाळा आहे. या शाळेत गेलो असताना शाळेतील शिक्षकांनी दाखवलेली एक गोष्ट मला  आठवते. शाळेतील वेगवेगळ्या विषयखोल्या, प्रयोगशाळा पाहात आम्ही  एका मोठ्या कक्षात पोहोचलो. कक्षाचे नाव होते 'स्कूल म्युझियम'. शाळेचे संग्रहालय ? त्या खोलीत अनेक सजीवांच्या  स्पेसिमेन्सची व्यवस्थित मांडणी केली होती. शाळेतील शिक्षक सांगत होते, आमच्या विद्यार्थ्यांनी शाळेच्या परिसरातून गोळा केलेले प्राणी, वनस्पतींचे नमुने या संग्रहालयात आहेत. असंख्य पाली, सरडे ,साप व्यवस्थितपणे प्रीझर्व्ह करून संग्रहालयात मांडले होते. एक मोठा अजगर देखील होता त्यात.  संग्रहालयात काही विद्यार्थीदेखील सोबत होते. ते मला एका पांढऱ्या मडक्या सारख्या वस्तूजवळ  घेऊन गेले आणि मला म्हणाले, हे काय आहे ते ओळखा. मी  हात लावून, वाजवून बघितले आणि त्यांना म्हटले,  " हे पोकळ आहे आणि कठीण देखिल आहे. कवटीसारखे वाटते. पण अशी कवटी मी कधी पाहिलेली नाही."  माझ्याकडे हसून बघत ते म्हणाले," बरोबर आहे सर. ही  कवटीच आहे पण हत्तीची. आमच्या शाळेशेजारच्या जंगलातच मिळालेली."  त्या संग्रहालयात मुलांनी केलेल्या वस्तूंचे कलादालनपण होते आणि आपली वस्तू आपली आठवण म्हणून कलादालनात असावी अशी मुलांना ओढदेखील होती.
            असेच एक उत्तम कलादालन मी चिपळूणजवळच्या सती हायस्कूलमध्ये पाहिल्याचे आठवते. अशी एखादी शाळेचे वेगळेपण निर्देशित करणारी वैशिष्ट्यपूर्ण रचना किंवा शैक्षणिक प्रयोग उभा करणे  म्हणजे “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” 

🖉🖉🖉🖉🖉

            गेल्या वीस वर्षातील अशा अनेक व्यक्तीभेटी, अनुभवलेले असंख्य प्रसंग आणि अनेक शाळाभेटींची उदाहरणे सांगता येतील की ज्यावेळी मला शालेय गुणवत्तेच्या वेगवेगळ्या निकषांचे दर्शन वेगवेगळ्या रूपात झाले.  याच व्यक्ती दर्शनातून आणि प्रसंग भेटीतून मला “ हमारा स्कूल हम ही चलाते हैं ।” 

या वाक्याचा अर्थ अजूनही उलगडतो आहे.

एक नक्की लक्षात येते की ज्या ठिकाणी हा अर्थ उलगडतो अशा शाळा फक्त स्वयंअर्थसहाय्यित नसतात तर स्वावलंबी, स्वयंपूर्ण आणि स्वयंप्रकाशी असतात.

🖉🖉🖉🖉🖉

प्रशांत दिवेकर

ज्ञान प्रबोधिनी, पुणे